SPECHT

Deze fascinerende hamervogel behoort tot de familie der Picidae en is een echte standvogel die het hele jaar door in Nederland aanwezig is. In ons land komen vier soorten voor: de grote bonte, de kleine bonte, de groene en de zwarte specht. De meest voorkomende tuingast is de grote bonte (Dendrocopos major). De Vogelbescherming Nederland schat de broedpopulatie op 150.000 tot 220.000 broedparen.

Deze soorten zijn van onschatbare waarde voor het ecosysteem. De holtes die zij in bomen hakken worden na gebruik gretig bewoond door koolmezen, pimpelmezen en spreeuwen.

Uiterlijk van de grote bonte specht

De grote bonte heeft een opvallend zwart-wit verenkleed met op de buik een rode onderzijde. De bovenzijde is glanzend zwart, de wangen en schouders zijn wit. Het mannetje heeft een rode vlek in de nek, bij het vrouwtje ontbreekt deze. Jonge vogels hebben een volledig rode kruin die ze in hun eerste najaar verliezen.

In de vlucht zijn de grote witte schoudervlekken goed zichtbaar, die duidelijk afsteken tegen het zwarte verenkleed. De onderzijde is geelachtig wit met een opvallende rode vlek op de buik. Deze kleurencombinatie maakt de grote bonte tot een van de makkelijkst herkenbare tuinvogels van Nederland.

De groene specht: tuinbezoeker op het gras

De groene specht is de enige Nederlandse spechtsoort die regelmatig op de grond te zien is. Hij heeft een groene rug, een gele stuit die in de vlucht opvalt, een rode kruin en een zwart gezichtsmasker. Bij het mannetje heeft het zwarte snor streepje een rode kern, bij het vrouwtje is dit volledig zwart.

De groene specht is goed te herkennen wanneer hij op het gazon of in de berm naar mierennesten zoekt. Hij steekt zijn lange, kleverige tong diep in de gang van een mierennest en haalt er tientallen mieren tegelijk uit. In tuinen met een oudere gazon of composthoop is hij een vaste maar vaak over het hoofd geziene bezoeker. Zijn luide, lachende roep verraadt hem echter direct.

De bonte specht: kleine maar complete spechtsoort

De kleine bonte specht (Dryobates minor) is de kleinste spechtsoort van Nederland en tegelijk een van de minst bekende. Hij heeft een vergelijkbaar zwart-wit patroon als zijn grote broer, maar is aanzienlijk kleiner en mist de rode buikonderstreek. Het mannetje heeft een rode kruin, het vrouwtje een witte.

De kleine bonte is strikter gebonden aan oud loofbos en broekbos langs rivieren en beken en is daarmee een stuk zeldzamer dan de grote bonte. Hij foerageert hoog in de toppen van bomen op dunne takken en dood hout, en is door zijn kleine formaat en hoge positie lastig te spotten. Zijn tromgeroffel is sneller en zwakker dan dat van de grote bonte, en zijn roep klinkt als een zacht, snel “ki-ki-ki”.

Grootte en gewicht

De grote bonte heeft een lichaamslengte van 22 tot 23 centimeter, een vleugelspanwijdte van 34 tot 39 centimeter en een gewicht van 70 tot 98 gram, vergelijkbaar met een merel. De kleine bonte is met 14 tot 15 centimeter aanzienlijk kleiner, bijna zo klein als een pimpelmees. De groene heeft een lichaamslengte van 28 tot 33 centimeter en een gewicht van 130 tot 200 gram. De zwarte is de grootste van de familie met een lichaamslengte van 45 tot 57 centimeter en een gewicht van 300 tot 380 gram.

Verblijfplaats in bos, park en tuin

De voorkeur gaat uit naar loofbossen, gemengde bossen en oude parkbossen met genoeg staand dood hout. De grote bonte soort is de meest aanpasbare soort en is volop te zien in parken, begraafplaatsen en grote tuinen met volwassen bomen. Hij heeft zich de afgelopen decennia sterk uitgebreid in stedelijk gebied en is in vrijwel elke stad en elk dorp aanwezig.

De groene heeft een voorkeur voor open landschappen met verspreide bomen, zoals fruitgaarden, boomgaarden en boomrijke weiden, en foerageert veel op de grond. De zwarte is strikter gebonden aan grote, aaneengesloten bossen met oude bomen, zoals op de Veluwe en in Drenthe.

Voedsel: insecten, noten en pinda’s

De specht eet voornamelijk insecten en hun larven, die hij uit de schors en het hout van bomen hakt met zijn krachtige, beitelachtige snavel. Met zijn lange, kleverige tong bereikt hij insecten diep in gangen en spleten. Dit maakt hem tot een waardevolle bestrijder van schadelijke boktorlarven en andere houtborende insecten. Meer over wat vogels in de natuur eten lees je in ons overzichtsartikel.

Naast insecten eet de grote bonte in herfst en winter ook volop noten, zaden en bessen. Hij klemzet noten of dennenappels in boomschors om ze open te hakken, een gewoonte die bekend staat als de spechtsmederij. Op vaste plekken in een boomstam of boomstronk zijn de resten van opengehakte dennenappels een duidelijk bewijs van zijn aanwezigheid.

De grote bonte is goed aan te trekken met ongezouten pinda’s en doppinda’s, vetbollen en gedroogde insecten bevestigd aan een boom of paal. Hij benadert voedsel het liefst verticaal, op een manier die zijn natuurlijke foerageerstijl nabootst. Een voedersilo of vetstaaf aan een boomstam werkt uitstekend. Meer tips over wat je tuinvogels kunt voeren lees je in ons voedingsartikel.

Nestgedrag van specht: zelfgehakte broedholtes

Deze holtebroeders hakken hun eigen broedholte uit in een boomstam, bij voorkeur in zachte houtsoorten zoals els, berk of populier. De holte heeft een ronde ingang van circa 5 centimeter doorsnede en is 25 tot 35 centimeter diep. Het legsel bestaat uit 4 tot 7 witte eieren, die door beide ouders in afwisseling worden bebroed gedurende 10 tot 13 dagen. De jongen verlaten het nest na 18 tot 24 dagen.

Beide ouders voeden de jongen in de holte en zijn in het broedseizoen goed te herkennen aan hun frequente bezoeken aan de nestboom. Verlaten holtes worden daarna gretig benut door koolmezen en spreeuwen als broedplaats. Heb je geen grote bomen in de tuin? Bekijk dan ons aanbod nestkastjes voor tuinvogels.

Wist je dat?

Een specht hakt gemiddeld 8.000 tot 12.000 keer per dag op hout. Zijn hersenen worden beschermd door een dikke laag sponsachtig bot en een speciale schedelstructuur die de schokken opvangt. De tong is zo lang dat hij, wanneer volledig uitgerold, om de schedel heen zou gaan. In rust is de tong opgerold in een speciale schede die om de oogkas loopt.

Roepklank: tromgeroffel als visitekaartje

Het meest kenmerkende geluid is het tromgeroffel: een snel, herhalend hameren op een resonerende tak of dode boomstam. Dit geroffel dient als territoriumafbakening en om een partner aan te trekken, en duurt 1 tot 2 seconden. Beide geslachten trommelen, maar het mannetje doet dit vaker en luider. Elke soort heeft een eigen trommelritme: dat van de grote bonte is krachtig en gelijkmatig, dat van de kleine bonte sneller en fijner.

De roep van de grote bonte is een krachtig, schel “kjik” of “kik”. De groene heeft een luide, lachende roep die hem de bijnaam “regenvogel” heeft bezorgd, omdat hij veel zou roepen voor regenachtig weer. Meer over het herkennen van vogelgeluiden lees je op onze pagina vogelgeluiden herkennen in het voorjaar.

Meer lezen?

Wil je meer weten over de meest voorkomende tuinvogels in Nederland? Lees dan meer op de volgende pagina’s:

1. Koolmees
2. Pimpelmees
3. Roodborstje
4. Huismus
5. Heggenmus
6. Winterkoning
7. Merel
8. Vink
9. Bonte specht
10. Kraai
11. Lijster
12. Spreeuw